Trong nhiều thập niên, Hà Nội phát triển chủ yếu theo xu hướng mở rộng ra vùng ven nhằm đáp ứng tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh và quy mô dân số liên tục gia tăng. Tuy nhiên, mô hình phát triển này đang dần bộc lộ những giới hạn rõ rệt khi hạ tầng bề mặt tại khu vực lõi đô thị liên tục chịu áp lực quá tải.
Tại các quận trung tâm như Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa hay Hai Bà Trưng, quỹ đất gần như không còn nhiều dư địa cho các công trình hạ tầng quy mô lớn. Từ giao thông, bãi đỗ xe cho tới không gian công cộng và hệ thống kỹ thuật đô thị đều đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn.
Trong khi đó, các giải pháp tái thiết hoặc giải tỏa trên mặt đất thường đòi hỏi nguồn lực rất cao, thời gian triển khai kéo dài và khó trở thành lời giải bền vững cho bài toán phát triển dài hạn. Chính trong bối cảnh này, không gian ngầm bắt đầu được nhìn nhận như một hướng mở mới cho tương lai đô thị Hà Nội.
Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm vừa được phê duyệt, không gian ngầm lần đầu tiên được đưa vào như một cấu phần chiến lược độc lập trong định hướng phát triển đô thị của Hà Nội.
Đây không còn là những định hướng mang tính khái niệm hay giải pháp bổ trợ đơn lẻ, mà đã trở thành một phần trong cấu trúc phát triển dài hạn của thành phố.
Đáng chú ý, đồ án quy hoạch có sự tham gia của nhiều đơn vị tư vấn quốc tế đến từ Trung Quốc, Singapore và Mỹ. Trong đó có Viện Quy hoạch và Thiết kế đô thị Thượng Hải (SUPDRI) – đơn vị từng tham gia nhiều dự án phát triển đô thị mật độ cao tại Thượng Hải.
Bên cạnh đó, sự góp mặt của Boston Consulting Group (BCG) cho thấy định hướng phát triển không gian ngầm không chỉ dừng ở bài toán xây dựng hạ tầng, mà còn hướng tới khả năng vận hành đô thị, hiệu quả sử dụng đất và giá trị kinh tế dài hạn.
Khác với những định hướng trước đây, quy hoạch lần này cho thấy Hà Nội đang tiếp cận mô hình đô thị theo chiều sâu với cấu trúc phân tầng khá rõ ràng.
Lớp không gian từ 0–15m
Theo định hướng được phê duyệt, khu vực này sẽ ưu tiên cho các chức năng gắn trực tiếp với đời sống đô thị như:
Đây cũng là khu vực được đánh giá có khả năng thương mại hóa cao nhất nhờ kết nối trực tiếp với các ga metro và mô hình TOD trong tương lai.
Lớp không gian từ 15–30m
Ở độ sâu này, thành phố định hướng phát triển:
Đây được xem như “hệ tuần hoàn” giúp vận hành đô thị hiệu quả hơn trong dài hạn.
Không gian ngầm Hà Nội được phân tầng theo quy hoạch đô thị mới. (Nguồn: internet)
Lớp không gian từ 30–50m
Trong khi đó, tầng sâu từ 30–50m sẽ dành cho các tuyến hạ tầng kỹ thuật chính, hệ thống lưu trữ nước ngầm và các công trình chiến lược.
Các tầng sâu hơn nữa được bảo lưu cho quốc phòng và những hạ tầng đặc biệt trong tương lai.
Thay vì triển khai dàn trải, quy hoạch không gian ngầm của Hà Nội đang được định hướng theo từng khu vực chức năng nhằm tạo ra các cực vận hành đô thị có tính kết nối và chuyên biệt cao hơn.
Cách tiếp cận này cho thấy Hà Nội không còn nhìn không gian ngầm như một phần hạ tầng phụ trợ, mà đang từng bước xem đây là một lớp cấu trúc mới của đô thị tương lai — nơi hạ tầng, dữ liệu, giao thông và thương mại được tổ chức theo chiều sâu thay vì tiếp tục mở rộng trên bề mặt ngày càng hạn hẹp.
Việc có sự tham gia của các đơn vị tư vấn đến từ Thượng Hải và Singapore khiến định hướng phát triển không gian ngầm của Hà Nội nhận được nhiều sự quan tâm.
Tại Thượng Hải, hệ thống metro, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe và tuyến đi bộ dưới lòng đất đã được kết nối thành mạng lưới liên hoàn quanh các khu tài chính và thương mại trọng điểm.
Trong khi đó, Singapore – quốc gia có quỹ đất hạn chế – đã phát triển mạnh chiến lược đưa logistics, kho nhiên liệu, trung tâm dữ liệu và hạ tầng kỹ thuật xuống dưới mặt đất nhằm tối ưu không gian bề mặt cho nhà ở và cây xanh.
Điểm chung của các mô hình này là xem không gian ngầm như một phần của cấu trúc kinh tế đô thị, có khả năng tạo ra giá trị khai thác thực tế thay vì chỉ đóng vai trò hạ tầng phụ trợ.
Đây cũng là hướng tiếp cận mà Hà Nội đang bắt đầu theo đuổi khi lần đầu đưa không gian ngầm thành một nội dung chiến lược trong quy hoạch tổng thể dài hạn.
Nếu metro được xem là “xương sống” của đô thị Hà Nội tương lai, thì không gian ngầm nhiều khả năng sẽ trở thành lớp hạ tầng mới giúp thành phố mở rộng năng lực vận hành mà không tiếp tục đánh đổi quỹ đất bề mặt – nguồn tài nguyên ngày càng khan hiếm tại khu vực lõi đô thị.
Dù hành trình hiện thực hóa mô hình “thành phố ngầm” vẫn còn nhiều thách thức liên quan đến vốn đầu tư, pháp lý và khả năng đồng bộ hạ tầng, nhưng việc lần đầu đưa không gian ngầm vào quy hoạch chiến lược đã cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt trong tư duy phát triển đô thị của Hà Nội.
Đó không chỉ là câu chuyện mở rộng hạ tầng, mà còn là bước chuyển hướng sang mô hình đô thị đa tầng, hiện đại và bền vững hơn trong dài hạn.
